| |
|
Renata Putzlacher
W KAWIARNI AVION KTÓREJ NIE MA…
W kawiarni AVION której nie ma
poranną kawę kontempluję
za oknem most i ruchy wojska
dziecko z obręczą Olzy wody
Dobiegła kresu pierwsza wojna
wre babiloński gwar na moście
W kasie śpią obok siebie zgodnie
korony złote i guldeny
Dziewczyna pas cieszyński srebrny
dała do ręki żołnierzowi
A u Prochaski z taśmy spływa
kolejny śpiewnik Trzanowskiego
V tu chvíli můj mladičký děda
balí svůj ukrajinský batoh
Za nehty má černozem V očích
tajemný záblesk rozhodnutí
Pak přivandruje do Těšína
sídla Piastovců s jednou věží
Bude si na chléb vydělávat
a zadělávat těsto v díži
W kawiarni AVION tuż pod Wzgórzem
Zamkowym choć już zamku nie ma
jem słodką bułkę którą ręce
mojego dziadka wyrzeźbiły
Ma nowy ratusz Czeski Cieszyn
a przed nim chałupina krowa
i hojna wdowa Tetl dumnie
już pańskim okiem rynek tuczy
Hotel "Piast" ciągle szyldy zmienia
"Bohemia" hotel raz "Polonia"
W szkole znów nowy elementarz
w innym języku znów gazeta
V městském lesíku svátky jara
děti sbírají těšíňanky
A na korze se procházejí
tlustí měšťáci z Saské kupy
A na Brandysie proletariat
planuje nową rewolucję
Piwo się leje młyn się kręci
po torach mknie parowóz dziejów
W kaffeehaus Avion czas przystanął
już wkrótce runie w Olzy wody
z mostem Przyjaźni który dzielił
z niepowtarzalną atmosferą
Bílí předkové v mlze z mouky
těší mé oči v městě Těšín
V té božské vísce temném kotli
pomateného alchymisty
Rodzina Kohnów dzieci liczy
Transport do Ziemi Obiecanej
odjeżdża z toru jedynego
Już czołg przecina rzekę na pół
Na rozloučenou házím mince
do řeky která Těšín dělí
A marně teskným zrakem hledám
kavárnu AVION která není
Oczami szukam smutna niema
kawiarni AVION której nie ma…
Těšínskou kavárnu a restauraci AVION na rohu Saské kupy a Masarykových sadů
vedle bývalého Hotelu National dala postavit v roce 1933 Rosalie Wiesnerová,
stavitelem byl V. Nekvasil. Stala se centrem společenského a kulturního
života a vzhledem k její poloze i základnou pro pašeráky. Měl ji v pronájmu
E. Streck (kolem roku 1935).
Cieszyńska kawiarnia i restauracja AVION na rogu Saskiej Kępy i Alei
Masaryka. Zbudowana przez Rosalię Wiesner obok dawnego "Hotelu National" w
1933 roku przez budowniczego V. Nekvasila. Była centrum życia towarzyskiego
i kulturalnego, a ze względu na położenie także bazą przemytników.
Dzierżawcą AVIONU był E. Streck (około 1935 roku).
Kaffeehaus und Restaurant AVION an der Ecke der Sachsenbergstraße und der
Masarykallee. Rosalie Wiesner ließ es neben dem ehemaligen Hotel "National"
im Jahre 1933 von dem Baumeister V. Nekvasil erbauen. AVION wurde Zentrum
des kulturellen und gesellschaftlichen Lebens, und wegen eigener Lage auch
eine Grundbasis für Schmuggler. Vermieter von AVION war E. Streck (um 1935).
The café and restaurant AVION built for Rosalia Wiesner (next to the former
Hotel National) in 1933 by the builder V. Nekvasil on the corner of Saxonic
Hillock and the Avenues of Masaryk. This café formed a center for cultural
and social life, and due to its situation it was also a base for smugglers.
The AVION was rented by E. Streck (about 1935).
Renata Putzlacher
RACHELA
Dziewczyno czarnowłosa, zwiastunko chochoła,
imienniczko semickiej patronki "Wesela",
moja siostro przybrana, twe imię Rachela,
dzisiaj w noc szabasową cię przyzywam, wołam.
Wciąż tęskniąca do ziemi, którą obiecano,
druga strono monety, twoim godłem gwiazda,
Rachelo z międzywojnia i z mojego miasta,
która żyłaś w porywach, lecz nigdy na całość.
Rachelo nie z tej bajki, z innego wymiaru,
która tłuczesz się we mnie wraz z grzechotką serca,
Bogu świeczkę, a tobie ogarek poświęcam,
przaśny chleb w święto Pesach, modlitwę nieśmiałą.
Dziewczyno z mego miasta, dziwniejsza ode mnie,
o germańskim nazwisku, choć nie byłaś Niemką,
mknąca w chuście do mykwy Menniczą po ciemku,
za pan brat z tajemnicą, poznać ją daremnie.
Śladami przodków idąc, ciebie napotkałam,
na starej fotografii cień twego uśmiechu,
w kocich łbach na Bóżniczej dawnych kroków echo,
synagogi sylwetkę jak z płócien Chagalla...
Szabasowa noc czarów, świece i czerń tiulu,
wrócił mąż z synagogi, aniołów nie widzisz
pochylonych nad stołem, płyną modły w jidisz
i obrządek tak obcy a bliski do bólu.
Stary rebe dmie w szofar, anioły się bawią,
wieża Babel piastowska jeszcze stoi niema,
jidisz miesza się z polskim, drugiej wojny nie ma,
Olza płynie, a nad nią nie zburzony AVION.
Hlavní most poté, co byl vyhozen do povětří ustupujícím polským vojskem dne
1.9. 1939. Polské operační plány v případě války s Německem nepředpokládaly
kladení odporu na Olze, vysazení mostů mělo polské armádě umožnit
zorganizování obrany na linii Visly. Úplné vysazení mostu se nepodařilo, byl
pouze značně poškozen. Hlavní most pro jeho strategický význam Němci znovu
rychle postavili. Při této příležitosti rozebrali výbuchem poškozenou budovu
kavárny AVION, která patřila Židům. Němci most sami znovu vyhodili do
povětří při svém ústupu z Těšína v květnu 1945 roku.
Most Główny po wysadzeniu przez wycofujące się wojska polskie w dniu 1.9.
1939 roku. Polskie plany wojskowe na wypadek wojny z Niemcami nie
przewidywały stawiania oporu na Olzie, wysadzenie mostów miało umożliwić
armii polskiej zorganizowanie obrony na linii Wisły. Nie udało się wysadzić
mostu w całości, został tylko znacznie uszkodzony. Ze względu na
strategiczne znaczenie Mostu Głównego Niemcy szybko go odbudowali. Przy
okazji rozebrali uszkodzony w czasie wybuchu budynek kawiarni AVION, który
był własnością Żydów. Sami Niemcy wysadzili most ponownie przy wycofywaniu
się z Cieszyna w maju 1945 roku.
Blick auf die Hauptbrücke, nachdem sie von den zurückziehenden polnischen
Truppen am ersten September 1939 in die Luft gesprengt wurde. Die polnischen
militärischen Pläne setzten für den Fall des Krieges mit Deutschland keine
Möglichkeit der Widerstandsentgegensetzung an der Olsa voraus, die
Brückensprengung sollte den polnischen Truppen das Organisieren einer Abwehr
auf der Weichsellinie erleichtern. Es ist ihnen nicht gelungen, die Brücke
vollständig in die Luft zu sprengen, sie wurde nur wesentlich beschädigt.
Wegen der strategischen Bedeutung der Hauptbrücke wurde sie sehr schnell von
den Deutschen abgebaut. Bei dieser Gelegenheit haben die Deutschen das durch
Explosion beschädigte Gebäude des Cafehauses AVION, das sich in dieser Zeit
im Besitz von Juden befand, auseinandergesetzt. Selbst die Deutschen haben
die Brücke während des Rückzuges aus Teschen im Mai 1945 wieder in die Luft
gesprengt.
The main bridge after it was blown up by the retreating Polish troops on
September 1, 1939. In the event of a war against the Nazis, Polish war plans
did not incorporate army defence along the Olza river; the bridge was blown
up to enable the Polish army to organize its defences along the Vistula
river line. The bridge which was considerably damaged was not completely
destroyed. Due to its strategic importance the bridge was quickly rebuilt
by; at the same time the Nazis demolished the café AVION which belonged to
Jews. During the withdrawal from Cieszyn in May 1945 the bridge was blown up
again.
Renata Putzlacher
CIESZYŃSKI REFREN
Opuszczę wkrótce ciebie moje miasto
kolejną stację w mej drodze krzyżowej
Ostatni tułacz pod mostem już zasnął
w kawiarni AVION umilkły rozmowy
Zostawię ciebie za sobą me miasto
ruszę za tymi do których należę
jak kiepski nomad kiedy padnie hasło
porzucę rzekę i samotną wieżę
Jak Magdalena gdy stopy obmyła
w mieście celników i faryzeuszy
tak nieświadoma błogo sobie żyłam
nie wiedząc że już pora dalej ruszyć
Bez wielkich fanfar na pozór spokojnie
zamknę ten rozdział gdy zatrąbi klakson
Schizofreniczne i w patriotyzm hojne
będziesz nocami nawiedzać mnie miasto
Wielokorzenna do rozstań stworzona
jak dziadek bliskie opuszczę rozstaje
Mekkę młodości azyl skrzypka Kohna
ruszę do miasta gdzie jeżdżą tramwaje
A gdy za gardło złapią żal i trema
zbawcze hamulce w życiowej pogoni
pośród reliktów których dziś już nie ma
cieszyński tramwaj będzie we mnie dzwonił
Będę oswajać nowe obce miasto
z zamkiem i rzeką i z hotelem AVION
Wreszcie spokojnie będę mogła zasnąć
imperatywy hasła mnie nie zbawią
Jeszcze nie późno swym "Transatlantykiem"
wyruszę wkrótce już za parę godzin
Odkryję swoją własną Amerykę
bo pośród Indian żyłam od narodzin
Wrócę do ciebie kiedyś moje miasto
być może inna być może ta sama
Na moście celnik ostatni już zasnął
czka w "Demellochu" Małgosia pijana
Cieszyn - Brno, 25.10.1996
Na początku był AVION… W lutym 1996 roku do tradycji tej nieistniejącej już
dziś międzywojennej cieszyńskiej kawiarni nawiązało w czesko-polskim
programie autorskim V KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… W KAWIARNI AVION, KTÓREJ
NIE MA… dwoje twórców: czeski pieśniarz Jaromír Nohavica i polska poetka
Renata Putzlacher. Towarzyszył im wówczas niezrównany akompaniator Bronisław
Liberda, frydecki skrzypek Ladislav Hoskovec oraz aktorzy obu scen
Těšínského divadla. Od tamtej pory odbyło się w podziemiach teatru, w
galerii i na dużej scenie Těšínského divadla, a także w teatrach w Pradze i
w Brnie ponad trzydzieści wieczorów kawiarni AVION, w których wzięło udział
blisko 100 wykonawców z różnych stron i miejscowości (jeden z nich - poeta -
urodził się, bagatela, w Bagdadzie) oraz grono towarzyszących im wiernych
widzów, polskich, czeskich i słowackich miłośników poezji, kabaretu i
piosenki poetyckiej (kolejny rekord: pewna malarka przyjechała do nas… z
Neapolu).
Nieistniejąca kawiarnia inspirowała Renatę i Jaromíra: W kawiarni AVION,
której nie ma, poranną kawę kontempluję… Bydleli bychom na Sachsenbergu u
Žida Kohna… Oczami szukam smutna, niema kawiarni AVION, której nie ma… Až
budu starým mužem, budu svoje místo mít u okna kavárny AVION… Śpieszyli
mieszczanie cieszyńscy ze wszystkich stron tam, gdzie Olza płynie, tam gdzie
kaffeehaus AVION… W kilku programach zabrzmiały także utwory w języku jidisz,
którym posługiwali się mieszkańcy Cieszyna, których również już nie ma.
Później okazało się (dzięki książkom cieszyńskich badaczy i historyków), że
sentymenty te nie były przypadkowe: właścicielka międzywojennej kawiarni
AVION była bowiem Żydówką…
Kawiarni AVION nadal nie ma w Czeskim Cieszynie, pozostały jednak prace
nadwornego plastyka AVIONU, Ladislava Szpyrca (któremu kawiarnia zawdzięcza
błękitny fresk z latającą szaloną Małgosią i skrzypkiem Kohnem oraz
uskrzydlone logo), zdjęcia fotografika Wiesława Przeczka, kronika wypełniona
treścią po brzegi, mnóstwo artykułów, fam, wspomnień, wierszy i piosenek.
Przede wszystkim były to piosenki Jaromíra Nohavicy z powstającej w tym
czasie znakomitej płyty DIVNÉ STOLETÍ (1996), a także utwory nowego tandemu
autorskiego Siwek-Putzlacher, które znalazły się na płycie LAMUS (2000).
W roku 1996 do nieformalnego Towarzystwa AVION dołączył kolejny cieszyniak,
kompozytor Zbigniew Siwek, który w roku 1996 skomponował muzykę do wierszy
Renaty Putzlacher z tomu MAŁGORZATA POSZUKUJE MISTRZA. Pięć piosenek z
tamtego bułhakowowskiego okresu (w wykonaniu Leny Pešák) rozbrzmiewało na
falach czeskiej rozgłośni Vltava, w filmie Milana Cieslara i Marči Arichtevy
TĚŠÍNSKÁ JABLÍČKA RENATY PUTZLACHER oraz na scenie brneńskiego Divadla Husa
na provázku. Piosenki te również znalazły się na liście teledysków w
ankiecie czeskiej TV pt. TELEDYSK DZIESIĘCIOLECIA.
A potem Renata znalazła Małgorzatę… W programie HISTORIA PROSTA: W CIESZYNIE
ŻYŁ KOHN zabłysnęła odtwórczyni piosenek żydowskich, Małgorzata Pikus,
ówczesna aktorka Sceny Polskiej, która w czesko-polskim spektaklu Těšínského
divadla zagrała swoją niezapomnianą Edith Piaf. To z myślą o niej powstały
kolejne piosenki R. Putzlacher i Z. Siwka. Kolejnym odkryciem był śpiewający
(i malujący) aktor Sceny Polskiej, Sebastian Pawlak.
W roku 1998 AVION doczekał się dwu nadwornych zespołów muzycznych:
gitarzyście Zbigniewowi Siwkowi zaczęły towarzyszyć w ramach tercetu SIWEK
TRIO, który został następnie przemianowany na ZBIG-BAND, dwie utalentowane
studentki, Tamara Czudek (flet) i Dorota Blahut (wiolonczela - dziś gra w
znanym duecie TARA FUKI), a ludowa kapela biznesmenów i lekarzy, KAMRACI,
przekształciła się nawet w ramach programu żydowskiego w zespół klezmerów
JIDEŁE. Kolegom-muzykom zawdzięczamy wiele radosnych chwil poświęconych nie
tylko pracy twórczej, ale także wspólnemu biesiadowaniu.
Dnia 20 stycznia 2000 roku w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych RC w Pradze
zostało oficjalnie zarejestrowane polsko-czeskie stowarzyszenie artystyczne
SPOLEK-TOWARZYSTWO AVION. Członkami-założycielami zostali Jaromír Nohavica,
Zbigniew Siwek i Renata Putzlacher-Buchta (wybrana dnia 5 lutego 2000 na
prezesa Stowarzyszenia). W miesiąc później odbył się na dużej scenie teatru
uroczysty koncert z okazji czwartych urodzin kawiarni AVION, połączony z
chrztem płyty LAMUS, który obejrzało ponad 400 widzów. Podobnie było w
następnym roku, dnia 11 marca 2001, kiedy to artyści Towarzystwa AVION wraz
z muzykami i z zaprzyjaźnionymi słowackimi aktorami z wędrownej trupy TEATRO
TATRO z Nitry wystawili na dużej scenie teatru polsko-czesko-słowacką rewię
z okazji piątych urodzin Café AVION pt. V KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… III
albo DIVERTIMENTO CIESZYŃSKIE. Trzecim dużym przedsięwzięciem jest spektakl
po polsku, czesku i "po naszymu" pt. GENIUS LOCI (geniusz loce?) ŚLĄSKA,
który artyści Towarzystwa AVION wraz z muzykami przedstawili jesienią 2000
roku w praskim teatrze Na zábradlí i w brneńskim teatrze Husa na provázku, a
w nowej, poszerzonej wersji dnia 11 listopada 2001 roku na dużej scenie
teatru Těšínské divadlo w Czeskim Cieszynie.
Założone u schyłku dziwnego stulecia i na przełomie wieków stowarzyszenie
artystyczne Spolek-Towarzystwo AVION nie jest tylko instytucją. To także
grono osób, które łączą więzy przyjaźni i podobne zainteresowania. Wydana w
tym samym czasie płyta LAMUS jest skromnym świadectwem wspólnie spędzonych
chwil i niezapomnianej przygody życiowej, o której z pewnością marzy każdy
artysta. Jest także podsumowaniem wielomiesięcznej pracy autorów i
wykonawców nad sprawami bardzo kruchymi i ulotnymi; nieprzypadkowo słowo
avion oznacza w języku francuskim "samolot", a łaciński avis to "ptak,
wieszczba".
A tak to dnes bude milí přátelé v naší kavárně AVION
která není
po celý večer
vysoké se bude dotýkat nízkého
ušlechtilé padlého
ďábel anděla
muž se dotkne ženy
čeština polštiny
hudba bude střídat slovo
aby slovo bylo poté vystřídáno činem
umění se setká s neuměním
snaha s porozuměním
my s vámi
vy s námi…
Jaromír Nohavica
V roce 1996 vznikla v Těšínském divadle v Českém Těšíně - jediném divadle v
České republice, které má dvě scény, českou a polskou - myšlenka pořádání v
divadelní kavárně česko-polských kulturních večerů. Přípravou prvního
literárně-hudebního večera pořadatelé pověřili známé českotěšínské tvůrce:
skladatele, textaře a zpěváka Jaromíra Nohavicu a básnířku, překladatelku a
divadelní dramaturgyní Renatu Putzlacherovou. Premiérový pořad s názvem V
KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… W KAWIARNI AVION, KTÓREJ NIE MA…, který se konal
dne 23. února 1996 autoři pojmenovali podle multikulturní kavárny, která
kdysi stála poblíž hraničního přechodu v Těšíně.
Od té doby se konalo v divadelní kavárně přes třicet podobných večerů, vždy
za hojné účasti dvojjazyčného publika. Zanedlouho se ke dvojici autorů
připojil i skladatel a hudebník Zbigniew Siwek, který napsal hudbu k básním
Renaty Putzlacherové. Mnohé skladby této autorské dvojice zazněly poprvé
právě v rámci kavárny AVION. V té době začala také vznikat známá deska
Jaromíra Nohavici DIVNÉ STOLETÍ v mnohém ovlivněná mnohonárodnostní
atmosférou avionovských pořadů, která nakonec získala i titul Deska roku
1996 v České republice.
A pak na přelomu tisíciletí vznikla idea založení uměleckého sdružení. Dne
20. ledna 2000 byla na Ministerstvu vnitra ČR v Praze provedena registrace
česko-polského uměleckého sdružení s názvem SPOLEK-TOWARZYSTWO AVION.
Zakladateli se stali kmenoví členové AVIONU: Jaromír Nohavica, Zbigniew
Siwek a Renata Putzlacher-Buchtová (zvolena dne 5. února 2000 předsedkyní
Spolku).
U příležitosti čtvrtých narozenin kavárny AVION chtěli autoři doložit svoji
dosavadní působnost také česko-polskou deskou písní Renaty Putzlacherové a
Zbigniewa Siwka s názvem LAMUS. Slavnostní koncert, jehož se kromě autorů
desky a interpretů zúčastnil také Jaromír Nohavica, se konal dne 26. února
2000 poprvé na velké scéně Těšínského divadla a shlédlo ho několik stovek
diváků. Nejinak tomu bylo i v příštím roce, kdy členové Spolku AVION spolu s
hudebníky a se spřátelenými slovenskými putovními herci ze spolku TEATRO
TATRO z Nitry uvedli dne 11. března 2001 na velké scéně Těšínského divadla
polsko-česko-slovenské revue u příležitosti pátých narozenin Café AVION s
názvem V KAVÁRNĚ AVION, KTERÁ NENÍ… III aneb DIVERTIMENTO CIESZYŃSKIE.
Třetím velkým předsevzetím je revue GENIUS LOCI (geniusz loce?) SLEZSKA,
které Spolek AVION spolu s hudebníky prezentoval na podzim roku 2000 v
pražském Divadle Na zábradlí a v brněnském Divadle Husa na provázku a v nové
verzi dne 11. listopadu 2001 na velké scéně Těšínského divadla v Českém
Těšíně.
Wykorzystano materiały historyczne i reprodukcje widokówek z publikacji:
Henryk Wawreczka, Janusz Spyra, Mariusz Makowski Těšín-Český Těšín na
starých pohlednicích a fotografiích (nakladatelství WART, 1999)
Cieszyn-Czeski Cieszyn na starych widokówkach i fotografiach (wydawnictwo
WART, 1999)
oraz wiersze z programów W kawiarni AVION, której nie ma i widokówki ze
zbiorów Renaty Putzlacher
|
|
|
